St. Eloyen Gasthuis

Boterstraat 22 - Utrecht

   
         
         
  Geschiedenis - 1    
       
  Ambachtsgilden    
  Gilden van handwerkslieden vinden we in Europa vanaf de dertiende eeuw, met enkele vroegere voorbeelden. Het oudst bekende voorbeeld vinden we in 1149 in Keulen (lakenwevers), de stad waarmee Utrecht nauw was gelieerd. De eerste vermelding in Utrecht dateert uit 1267, toen een bepaling is uitgevaardigd door schepenen, raden en oudermannen van de gilden. De gilden hebben hier dus invloed op het stadsbestuur, wat er op wijst dat ze op dat moment al tenminste een generatie bestonden. Als hypothese mogen we aannemen dat het smedengilde waarschijnlijk ergens in het tweede kwart van de dertiende eeuw in Utrecht aanwezig was.    
     
     
     
     
     
       
 

Smeetoren, met sterrenwacht bovenop.

Detail van 19e- eeuws olieverf van een onbekende schilder. Rechts het dak van het Bartholomeus Gasthuis.
De Smeetoren is in 1855 (na 710 jaar) gesloopt

   
     
       
         
         
       
         
         
       
     
       
         
         
         
         
         
         
         
         
         
         
    De oudst bekende expliciete vermelding van het smedengilde te Utrecht dateren we rond 1370. Bij vroegere vermeldingen weten we niet zeker of de relatie tussen smeden en een organisatie van smeden (= gilde) concreet bedoeld is:
• Rond 1145 is de Smeetoren opgeleverd (naast het Bartholomeus Gasthuis, op de hoek van de huidige Lange Smeestraat en Pelmolenweg), maar we weten alleen dat deze toren het segment van de stadswal markeerde dat later door smeden werd verdedigd (en niet dat dit door het smedengilde werd verdedigd). De naam ‘Smeetoren’ dateert vermoedelijk uit latere tijd.
• In 1289 is sprake van de Pons Fabrorum, nu nog steeds de Smeebrug over de Oudegracht. Hier lijkt dus een verwijzing te bestaan naar een 'organisatie' van de smeden.
• Op 'des anderen daghes na Ons Heren Hemelvaert' in 1304 (= 8 mei) is de 'eerste Utrechtse gildebrief' uitgevaardigd, waarin de toen bestaande 21, niet bij name genoemde, gilden een bestendige invloed krijgen in het stadsbestuur. Bij een zo belangrijke en alom tegenwoordige tak als de metaalnijverheid hoeven we niet bang te zijn dat de smeden daar niet als gilde bijzaten.
   
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
         
   
Transcriptie gildebrief 8 mei 1304
   
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
       
         
   
Begin van de Gildebrief van Utrecht
   
   
(8 mei 1304)
   
   
Klik op de afbeelding voor de transcriptie
   
   
Klik hier voor de tweede gildebrief (1341) en een toelichting op de inhoud
   
         
         
    We beschouwen de gildebrief dus gemakshalve als het begin van ons smedengilde en daarom is in 2004 het 700-jarige bestaan gevierd en ter opluistering daarvan een boek gepubliceerd met onze geschiedenis (Met hand en hart).    
       
       
         
    De stem in het Utrechtse stadsbestuur, voortdurend onderhevig aan neergang en opbloei, duurt vervolgens tot 1528 toen deze door Karel V werd afgeschaft.    
       
   
   
    Lid van het smedengilde waren ondermeer de hoefsmeden, harnasmakers en de goud- en zilversmeden en later ook de slotenmakers, de vingerhoedmakers en de geweer- en pistoolmakers. De smeden oefenden hun beroep uit in wat thans Wijk C heet, maar ook in de huidige Zadelstraat.    
       
       
         
         
    > Klik hier voor Geschiedenis - 2 | Metaalnijverheid in Utrecht    
    > Klik hier voor Geschiedenis - 3 | Moeilijke tijden    
         
         
   
'Opdat het al' moge strekken tot Heil en Welvaren van den Huize Sint Eloy'