St. Eloyen Gasthuis

Boterstraat 22 - Utrecht

   
         
         
  Utrechts' Smede Gildt    
  Wanneer het Utrechtse Smede Gildt is ontstaan is niet bekend. We weten slechts dat in het midden van de 13e eeuw reeds samenwerkingsverbanden bestonden voor handwerklieden. Aan de bouw van de gotische Dom moest toen nog begonnen worden!
De Utrechtse patriciërs werden zevenhonderd jaar geleden, op 8 mei 1304, gedwongen de Eerste Gildebrief te accepteren. Daarmee begint de geschreven geschiedenis van de reeds eerder bestaande gilden.
   
     
     
     
     
     
  Gilden kenden naast bepaalde rechten ook plichten. Zo hadden de gilden bijvoorbeeld het recht om voor de eigen beroepsgroep regelmenten van algemeen nut uit te vaardigen en controle op de naleving daarvan uit te oefenen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het ontstaan van en de controle op zogenoemde meestertekens. Maar zij hadden ook de plicht om te waken over de veiligheid van de stad en op te treden bij brand.    
     
     
     
 
   
 

Insculpatieplaat
met meestertekens van messenmakers

eerste kwart 17e eeuw

   
         
         
       
         
         
       
       
       
         
         
         
   
   
   
Bij de buitengracht bevond zich de Waltoren (uit 1145) die later aan de smeden is toegewezen als de stad verdedigd moest worden en sindsdien de Smeetoren heet.
   
       
         
    Het Utrechtse Smedengilde was in economisch en politiek opzicht belangrijk. Vele malen leende het gilde geld aan de Utrechtse overheid. Het gilde had, zoals alle gilden, oudermannen in het stadsbestuur, totdat keizer Karel V dit recht in 1528 afschafte. Rond dezelfde tijd raakte ook de charitas van het gilde in het gedrang. Dankzij overheidstoestemming in 1530 om in de wijde omtrek een bede (inzameling) te mogen houden, bleef voortzetting mogelijk. Later kwam daar de nalatenschap van Van Dashorst bij.    
       
       
       
       
         
   

Paardenbit
trens

Meesterstuk van stangenmaker Anthony Mijnders
1767

 
 
 
 
 
 
 
   
       
       
       
       
       
       
       
         
   
Eind achttiende eeuw werden de gilden afgeschaft, maar het Smede Gildt wordt tot op de huidige dag voortgezet. Het Handelsbedrijf der Smeden, zoals de rechtsopvolger van het Smedengilde tegenwoordig heet, huist nog altijd in het gasthuis dat de smeden al sinds circa 1440 in de Boterstraat hebben en dat zij als broederschap ook in stand blijft houden. Op grond van de Eerste Gildebrief vierden de broeders in 2004 hun 700-jarige bestaan.
   
       
       
       
         
    Het gasthuis herbergt een historische kolfbaan. Tijdens de vieringen in het gasthuis wordt doorgaans door de helft van de aanwezigen gekolfd, terwijl de andere helft schutjast.    
       
         
    De noodzakelijk aanwas van de broederschap geschiedt door coöptatie.    
         
         
   
'Opdat het al' moge strekken tot Heil en Welvaren van den Huize St. Eloy'